Digitale nalatenschap regelen: waarom je erfgenamen niet zomaar in je accounts komen

Je wachtwoordmanager kent inmiddels meer van je leven dan je beste vriend. Foto's van vijftien jaar, je mail, je bankzaken, misschien wat crypto. En precies nul mensen die erbij kunnen als jij er niet meer bent.

Dat voelt niet als een probleem, want de meeste mensen gaan uit van hetzelfde: "mijn partner weet mijn pincode wel" of "erfgenamen erven alles, dus ook mijn accounts." Dat eerste is meestal half waar. Dat tweede klopt juridisch net niet, en dat verschil kost nabestaanden vaak maanden.

Even een herkenbaar plaatje. Iemand overlijdt onverwacht. De dochter wil vooral één ding: de foto's. Die staan in de cloud, achter een account waar zij het wachtwoord niet van heeft. De telefoon is beveiligd met gezichtsherkenning. De mailbox is de sleutel tot alle andere accounts, en juist die mailbox blijft dicht. Ze belt de klantenservice van een Amerikaans techbedrijf en krijgt een formulier. Zeven maanden later heeft ze nog steeds geen foto's.

Wat er juridisch met je online accounts gebeurt na overlijden

Het Nederlandse erfrecht is op zichzelf helder. Op het moment van overlijden gaan alle bezittingen en schulden van rechtswege over op de erfgenamen (artikel 4:182 BW). Van rechtswege betekent: automatisch, zonder dat iemand daar iets voor hoeft te tekenen. Digitale bezittingen horen daar gewoon bij. Een bitcoinsaldo, een domeinnaam, een webshop, de auteursrechten op je foto's en teksten: dat is vermogen, en dat vererft.

Het knelpunt zit niet in het erfrecht. Het zit in de vraag wat een account eigenlijk is. Bij de meeste diensten koop je geen ding, maar krijg je een persoonlijk gebruiksrecht. In de voorwaarden staat dan vaak dat dat recht niet overdraagbaar is en eindigt bij overlijden. Je erft dus wel de waarde die via het account bereikbaar is, maar niet automatisch het recht om als jouw vader of moeder in te loggen.

Daar komt bij dat een specifieke wettelijke regeling voor de digitale nalatenschap in Nederland nog ontbreekt. De juridische status van data na overlijden is daardoor op een aantal punten onduidelijk.

Privacy na overlijden: waarom platforms zo moeilijk doen

De AVG, de Europese privacywet, beschermt levende personen. Gegevens van overleden mensen vallen er in beginsel niet onder. Lidstaten mogen daar zelf aanvullende regels voor stellen, maar hoe ver de Nederlandse invulling daarvan reikt, is onder juristen geen uitgemaakte zaak. Ga er dus niet blind vanuit dat privacy hier geen rol meer speelt.

Toch is "de AVG geldt niet meer" geen toverwoord waarmee je een mailbox openkrijgt. Platforms hebben een tweede argument dat wél sterk is: in jouw mailbox en chats staan gegevens van anderen. De vrienden, collega's en ex-partners die jou berichten stuurden, leven meestal nog. Hun privacy weegt mee, en dat is de reden dat veel diensten toegang weigeren en pas bewegen na een rechterlijke uitspraak.

De Nederlandse rechter heeft al eens geoordeeld dat erfgenamen in de schoenen van de overledene stappen en dus dezelfde rechten hebben tegenover een aanbieder. Prettig om te weten, maar procederen tegen een techbedrijf is zelden waar een rouwende familie zin in heeft.

Wat een executeur wel en niet kan afdwingen

Een executeur beheert de nalatenschap (artikel 4:144 BW), en digitale bezittingen vallen onder dat beheer. Alleen geeft de wet hem geen bijzondere stok om mee te slaan richting Google of Meta. In de praktijk betekent het dit: per platform een verzoek indienen, meestal met een akte van overlijden en een verklaring van erfrecht erbij. Dat duurt weken tot maanden. Bij buitenlandse aanbieders, en dat zijn zo ongeveer alle grote, komen buitenlands recht en een anderstalige klantenservice er nog overheen.

Je kunt in je testament een aparte digitale executeur benoemen: iemand die specifiek je accounts opruimt, je socialmediaprofielen afsluit of omzet naar een herdenkingspagina, en je telefoon en chats wist. Zo iemand heeft alleen echt iets aan zijn benoeming als hij ook de inloggegevens heeft. Anders houdt hij een mooie titel over en een map met formulieren.

Crypto in de nalatenschap: zonder seed phrase is het geld weg

Bij een bank kan iemand op een knop drukken. Bij zelf beheerde crypto niet. De private keys of de seed phrase zijn de enige toegang tot dat vermogen, en er is geen partij die ze kan herstellen.

Voor de erfbelasting telt crypto gewoon mee als vermogen, gewaardeerd op de dag van overlijden. Dat leidt tot een scheve situatie die je liever niet aan je kinderen nalaat: een aanslag over munten waar niemand bij kan.

Bewaar je herstelzin dus ergens waar iemand hem terugvindt, maar niet in een gedeelde notitie-app. Een notaris kan een verzegelde envelop in bewaring nemen (een depotakte), zodat de inhoud tijdens je leven privé blijft.

Digitale nalatenschap regelen: dit doe je vandaag

Zet om te beginnen je wachtwoorden nooit in je testament. Erfgenamen kunnen na je overlijden de inhoud van je testament opvragen, en dat is precies niet de plek voor inloggegevens. Bovendien wijzigen wachtwoorden en akten niet in hetzelfde tempo.

Gebruik daarna wat de platforms zelf aanbieden. Google heeft Inactieve Accountbeheer, waarmee je zelf een inactiviteitsperiode instelt (3, 6, 12 of 18 maanden) en tot tien contactpersonen aanwijst die daarna een kopie van je gegevens kunnen downloaden. Apple kent sinds iOS 15.2 het Erfeniscontact, dat met een toegangssleutel bij je iCloud-gegevens kan. Meta laat je een contactpersoon aanwijzen die je profiel omzet naar een herdenkingsaccount of laat verwijderen. Vijf minuten per stuk, en het scheelt je nabestaanden een half jaar formulieren.

Maak vervolgens één lijst, en vertel iemand waar die ligt. Een wachtwoordmanager met een noodtoegangsfunctie werkt het prettigst. Leg daarnaast vast wie erbij mag. In een codicil, dat je met de hand schrijft, dateert en ondertekent, kun je bijvoorbeeld kwijt waar je overzicht te vinden is. De bevoegdheid om namens de nalatenschap op te treden regel je in je testament bij de notaris.

Denk tot slot aan de periode vóór je overlijden. Raak je wilsonbekwaam, oftewel niet meer in staat om zelf beslissingen te nemen, dan doet je testament nog helemaal niets. Daar is het levenstestament voor. Niemand zet "digitale nalatenschap regelen" bovenaan zijn zaterdag. Toch is dit een van de weinige klusjes waarbij een half uur nu je gezin straks maanden gedoe bespaart. Begin bij Google, Apple en Meta. Die instellingen staan nu aan of uit, en dat verschil merken je nabestaanden als eerste.